निळ्या, निळ्या खाडी मध्ये,
डुंबती या मासोळ्या.
खुणवूणी काठावरी,
बोलती अबोल कळ्या.
दूर तिथे क्षितिजावर,
बुडे सोन्याचा गोळा.
दूर दूर डोंगरकडे,
कसे पाझरले.
श्वेत रंगाचे जलप्रपाती
दूध पहा ओघळ.
आनंदल्या वेली - लता,
न्हाती धुती झाडे.
चल चल ……….
माडा पोफळीच्या बागा,
बेधुंद डोलती भात खाचरे.
त्यावरून भरारी घेती,
सुंदर सुंदर पाखरे.
चल चल ……….
अशा सुंदर घाट कोकणी,
जावे अतिथी होऊन.
चल चल सये सखे,
पाहूया रम्य देखावा.
…………………………..
कवी : निशिकांत हारुगले.
डोईवर हारा
डोईवर हारा, आरोळी करा.
जाती गल्ली बोळातून,
घे ग हौसा, तारुबाई दिवसा,
काहीतरी घ्या की हो…….
पार्वतीच्या कपाळाला चंद्रकोर शोभेल,
छबूच्या धार्या केसात गंगावण साजेल.
डोईवर हारा…..
दंतमंजन टॉपच हाय,
हिरड्यांची होईल कमाल बाय.
ऊसाच कांड, कणसाचं दान,
काडकाड फोडील म्हातारं वटाणं फुटाणं
घ्या हो घ्या दंतमंजन घ्या,
निरोगी दात मिळवा की हो.
डोईवर हारा…..,…
डोईवर हारा ……….
काळ्यामनी शोभेल मंगळ सरी,
बाळाच्या हाती , मनगटी भारी.
डोळ्यात काजळ केसातील चाप,
काय काय विकू ग बाय……
डोईवर हारा ……. ..
…… …… ……..
कवी : निशिकांत हारुगले
.
सरता शिशिर, अंगणी बहरला वसंत.
उजवल्या गोड गळ्याने गाते कोगुळ झाडीत.
मन झाले रे प्रसन्न, पाहता सौंदर्यास.
डवरल्या झाडे वेली, डोंगर दर्यात,
नागमोडी वाटेने चालतो ही पायवाट.
खुणावती रानमेवे त्या झाडोर्यात.
चल ग सये जाऊ त्या आड रानात.
घाटाची शिदोरी घेऊ पळस पानात.
आंब्या, फणसाची तर दुनियाच न्यारी.
जांभळं, उंबर, द्रोणात भरली साजरी भोकर.
आंबट – गोड चवीची त्यात भरली साखर.
चल ग सये जाऊ त्या आडरानात,
घाटाची शिदोरी घेऊ पळस पानात.
आनंदाने चढा चढ, घाट सह्याद्रीचा.
साजऱ्या मेव्याचा आनंद प्रेमाचा.
चाखता गोडी ही साजिर्या फळांची.
बहरेल आनंद, तृप्ती होईल मनाची.
……. …….. ……..
कवी : निशिकांत हारुगले
ब्रम्हरंध्री , शोभे चंद्रकोर,
महाराष्ट्राचा महिमा थोर,
साज लेऊन शृंगाराचा,
महाराष्ट्र मंचकी उभा s s २
लावणीचा शृंगार नऊवारी हवा s s २
पायी घुंगर रुणुझुणु बोलती,
गीतास संगीत साथ देती,
मर्यादेची सीमा सांगती,
पायी जोडावी पहा, २
लावणीचा ...... ......
नाकी नथ, कानी बुगडी,
अंबाड्यावर फुल चुडामणी,
जरतारी पैठणी पदरावरती,
मयूर नाचती पहा, २
लावणीचा...... .......
कशाला अश्लीलता नौटंकीची,
उत्तर देश प्रांताची,
नऊवारी या साडीमध्ये
शोभते नार कशी पहा, हो....२
लावणीचा ...... ......
घाट असो वा अपरान्त देश,
वऱ्हाड असो की अहिराणी प्रांत,
लावणीचा ...... .......
....... .........
ती नजर भेट होते.
असे अबोल प्रेम हे,
बहरावं बंद कप्प्यात.
स्वप्नातील ती भेट,
प्रकटावी सत्यात.
असे प्रेम मोहरुन यावे,
वसंताच्या बहरात.
गूज बोलणे घडावे,
नजरेच्या मिलनात.
सांज होता पक्षी ही,
येती माघारी घरट्यात.
किलबिल जागी होई,
सुंदर साजिर्या खोप्यात.
गूज पानात जाईच्या,
बोल बोलती मंजुळ.
रंग उधळीत सृष्टी,
दाखवते नवे रुप.
तुझं पाहता सखया,
मन बेधुंद झाले.
आठवणींचा हिंदोळा,
उचंबळे काळजात.
सांज होता मावळती,
रविराजा जातो अस्ती,
उंच माळावर बहरावी आपली अबोल प्रीती.
……. ……. ……
,
सोन पावलांनी, आला दारी या वसंत,
किलबिल पाखरांची, अंगणी दारी झाडी कोटरात.
सडा, संमार्जन करुन दारी,
रेखिते सुंदर रांगोळी.
रंग भरुनी स्वप्नांचे, दृश्य साठविते अक्षी,
हुरहुर दाटली ही, माझ्या अबोल मनात.
सांज येते गलबलूनी, आठवणीच्या आसवात.
वाट पाहुनी पाहुनी, शिणले हे डोळे.
कधी ऐशी रे पाखरा, फिरुनी या खोप्यात.
नको थाट माट, नाही दागिन्यांची हौस.
एक स्मित असावे, अबोल त्या अधरात.
पडवीतल्या हिंदोळ्यावर , घेऊ अनुरागी झोका.
बहराव आनंदी आनंद, माझ्या कौलारू या घरा.
दिसता ती सोनपावले, मन झाले रे धन्य.
आनंदले गोकुळ प्रकटले, घर झाले रे प्रसन्न.
थोडीशी लाजते, गालात हसते.
शृंगारूनी तनु काया
वळवळूनी मागे पाहसी,
अशी कशी ग तुझी कळा.
कळी उमलुनी फुल होते,
तिचे आयुष्य का शृंगाराचे.
जीवन दिले हे तुजं देवाने,
घडवी नव जीवन सोनियाचे.
सिंहसम कटी ही तुझी, हलवत जाशी,
रंभे सारी का मिरविशी.
कामातुरांच्या कित्येक नजरेची,
शिकारन्या हरणी सारखी वावरशी.
जन्म तुझा ग फुका फुकीचा,
कशाला करशी वेडा चाळा.
जन्म मरण लाभते एकदा,
करावे घटित असे काही.
अमर करावे नाव इतिहासी,
अजरामर होऊन जाई.
करुन गेल्या विक्रम भारी,
गाणे तयाचे गाती सह्यशिळा.
त्या मातीतच जन्म तुझा गंध,
मदांध होऊन मंचकी लोळण का घेशी.
सोड पाश त्या मोह मायेचा,
चिखलात त्या का मळशी.
घडव धरेचे दिव्य ललाट,
विज्ञानाची कास धर जरा.
नव नव्या कल्पना करुनी, उगवू दे नव पहाट.
घडव भविष्य तुझ्या जीवनाचे,
गाठूनी शिखरे विक्रमाची.
………… ……. ……….
तुझे पाय लागले आभाळी, मी नाचतो धरणीवरी.
किती घेशील गरगर गिरक्या, तुझी वेसण माझ्या करी.
तूच माझा अबोल सखा , बालपणीचा साथीदार.
वाटले तुझ्या सारखा विश्वासू , न मिळेल मज जोडीदार.
जाऊ भटकू रानामध्येे , दूर दूर मैदानावर.
आपली मैत्री जमेल पक्की, जसे धरणी आकाश क्षितिजावर.
आकाशीचा फिरता वारा , आहे खट्याळ फार.
तुला सांगेल जाऊ दूरवर, फिरत फिरत गगनपार .
एके दिवशी अवचित घडला, एक चमत्कार.
मैदानाच्या अंगणात, तुज भेटला साथीदार.
तुज म्हणाला कैदी होऊन, कशाला भोगतोस तुरुंगवास.
दुसऱ्याच्या हातची कठपुतळी होऊन, नाचत जाईल आयुष्यपार
चल एकमेका मदतीने तोडू बंधने ,
मुक्त होऊन फिरत राहू, आकाशाच्या सदने.
साथी मिळताच तू तोडला मैत्रीचा अपुला धागा .
मज सोडून निघालास आकाशीच्या अंगणा.
तू पण निघालास स्वार्थी माझ्या सवंगड्यांपरी.
मज सोडून निघून गेलास दूर गगनापरी .
गेलास म्हणून नाही खचनार मी .
माझे आयुष्य आनंदाने जगणार मी.
निशिकांत हारुगले
सारीपाट हा संसाराचा खेळ चालला नशिबाचा,
माणसाच्या या जगामध्ये डाव मांडतो जीवनाचा.
गोल गोल फिरत्या जगामध्ये न मिळे स्थिर कुणी,
क्षण येतो क्षण जातो धावती सर्व चाकोरीतूनी. .
मिळाला न मज जीवनी कोणी सखा कायमी,
स्वार्थाच्या या जगामध्ये सर्वच विसरले माणुसकी.
वसुंधरेवर राहुनी स्वप्ने पाहतो गगनाची,
घेऊनी आकाशी भरारी करत रहावी मुक्त स्वारी.
जन्मा आलो राबत गेलो गेली काया झुरत,
स्वार्थी जगात पाहतो माणुसकी राहिली आहे का परत.
एकास दुजा शेंड्या लावतो जगाच्या व्यवहारात,
पण फसविणारा स्वतःच फसतो स्वार्थाच्या बाजारात.
दिस उगवे दिस बुडे रात्री चालल्या सरत,
मानवी स्वार्थी दुनिया चालली गोल गोल फिरत.
दिवस येईल एक असा सरेल अंधकार,
सत्याचा सूर्य प्रकाश उजळून दिसेल क्षितिजपार.
निशिकांत हारुगले
जीवनाचा आनंद लुटूया आपण सारे,
बेधुंद तरुणाईचे पिऊया आपण वारे.
भूवरी राहून उडूया आकाशामध्ये,
सुंदर पाखरु होऊन दाखवू जगा दिवास्वप्ने.
अशी तरुणाई चिरकाल टीकत जावी,
आयुष्याच्या वाटेवर सतत फुलत रहावी.
तरुणाईच्या वाटेवरी मिळावा एक साथी,
त्याने साथ द्यावी मित्र होऊन हाती.
जीवनी जीवन फुलत जावे गुच्छाप्रमाणे,
तयाचा सुगंध पसरावा कस्तुरीप्रमाणे.
वेड्यावाकड्या जीवनाच्या पाऊल वाटा,
एकमेकां साथीने चालुया आता चला .
कसे होऊन बेभान पाखरू फिरते नभात रे,
तशी घेऊ भरारी जाऊं उंच गगनात रे .
चला उंच उंच चढू यशाच्या वाटा ,
आडवे येणाऱ्यांचा काढत जाऊ काटा.
किती गेलो उंच यशाच्या शिखरी,
तरी विसरणार नाही माणुसकी.
निशिकांत हारुगले
आकाशी चांदवा प्रकटला कोजागिरी पूनवेचा ,
अम्हासवे टिपऱ्या खेळतो नाथ पंढरी नगराचा.
भिमेतीरी जमली वैष्णव मंडळी,
आम्हीं भोळ्या मराठमोळ्या पोरी .
आम्हा फसवू पाहू नको तू केली गोकुळात चोरी,
गोडगोड बोलून लोणी खाऊन केलीस शिरजोरी .
दिसतोस सावळा, साळसूद भोळा, आहेस रे लबाड .
आम्हा गोपींजवळ बागितलेस तू दूधा लोण्याचे घबाड .
वाजवून पावा प्रेमाचा चाळा फसवतोस तू सर्वांना ,
असेच फसवून वरीलेस तू, आमच्या भोळ्या रुक्मिणीला.
रुसला ग नाथ वाटत बाई, आमच्या कडू बोलण्याला .
चला समजूत काढू त्याची, खेळूनी रासलीला .
वाजावा सुमधुर पावा बाई भीमेच्या रणात,
रास रंगावा टिपऱ्या टाळा सवे पंढरीत .
कानात कुंडल डोईत मोरपीस दिसतो साजिरा सुंदर
देखणा ग बाई गोजीरा , आमचा रमेचा वर,
भरीले रांजण दुधाचे बाई त्याने प्रेमाच्या सागरात ,
प्रेमाची भरती आली हो भामाबाईला ,
रासाच्या रंगात दुधाच्या रांजनात उतरला चांदवा नभीचा,
लुटुया क्षीराचा आनंद कोजागर पूनवेला.
निशिकांत हारुगले
घुसळनी तू घुसळनी तू रांजण गाज गाजे,
उसळी घेत वरती खालती ताक ते हो बोले.
कुठे लपला आडोशाला तो श्याम सावळा,
त्याची वाट पाहतो रांजणी नवनीताचा गोळा.
कशी रवी फिरते दोरी साथीने रांजणात,
वेडी झाली ही राधा नंदकुमाराच्या प्रेमात.
कृष्णकुमाराचा पावा गोकुळात वाजतो ,
कपिलेंचा कळप यमुनातिरी चरतो.
कपिलेची धार दोन्ही करांनी काढावी,
क्षीराच्या धारेने मडकी भरून रहावी.
अशी क्षीराची धार दह्यात बदलत जावी .
पांढऱ्या पांढऱ्या दह्यात नीरधार मिसळावी,
गोल गोल रवी त्यात अशी फिरावी,
नवनीताचे भांडार वरती घुसळून यावी.
उचल तो गोळा राधे ठेव शिंक्याला,
त्यावर गोकुळाचा चोर टपून ग बसला.
गोळा ठेवून शिंकी राधा गेली पाण्याला,
माजदारान येऊन डाका त्याने घातला .
कोठीतून राधेचे श्रम चोरून गेला.
चोरी नाही केली मी म्हणे श्रीकृष्ण ग सावळा,
कपिलेच्या राखणीची राखोळी मी वाटी सवंगड्यांना.
निशिकांत हारुगले
गर गर गर आला गोल गोल फिरत,
पवन देव घुमतो धरणी आकाशाच्या मध्यात.
त्याच्या बरोबर खेळाया गेली पाने फुले,
वातचक्राचा आनंद पाहतो , आम्ही लहान मुले .
कपडालत्ता ही त्यात आला सर्व कचरा,
त्याच्या सवे मारतो धुरळा गोल गोल चक्करा.
मोठं मोठाली झाडे लागली त्यासवे डोलाया,
डोलून लागली त्यांना भोवळ माराया.
पाणाड्याचा पाणचक्का उडूनी गेला त्यात,
जाऊन पडला मेसाच्या उंच गेचक्यात.
रुईच्या झाडावरची आजी त्यात गेली,
गोल गोल फिरत गाणी म्हणायला लागली.
वातचक्र गेला चिडून गावाच्या मध्यात ,
घरोंद्याची कौल घेऊन आला परत.
सगळी माणसे इकडे तिकडे पळायला लागली,
वेड्यासारखी चहूकडे करायला लागली.
वातचक्र म्हणाले ,"चला मुलांनो संगे."
जाऊ गोल गोल फिरत आकाशीच्या सदने,
मुले म्हणाली वातचक्रा नको तुझी संगत.
आम्ही मुले आनंदी आहोत धरणी मातेच्या कुशीत.
निशिकांत हारुगले
जय जयतू गोदावरी देवी महाराष्ट्र माता,
सह्यगिरी गिरीवर पुत्री नमन तुज आता.
जय देवी गोदावरी दख्खन पथ गंगा ll
गोपाप क्षालना आणीली तुज गौतमाने,
साळी उगवून अनेक जीव रक्षिले तयाने.
दंडकारण्य सुशोभित करत चालली वेगाने,
त्र्यंबकेश्वरीची नागीण धावते जोराने ll
शुरपणकेचे नाक छाटीले तुज काठी लक्ष्मणाने,
रामायणाचा अध्याय घडला तुझ्याच तिराने.
जळा जळातून उभारले तुझ्या अनेक संत,
समानतेचाेचा संदेश देती एकनाथ ll
मराठवाडा सजवत चालली देवी,
सुखात जा तू नांदण्या तू आंध्रप्रदेशी.
खुणावून बोलावे तुझ बंग सागर ,
तोच तुझा पती परमेश्वर ll
नांदूनी तुज आठवण येईल माहेरची,
बाष्प रूप घेऊन भेटाया ये सह्याद्रीच्या मुलखी ll
निशिकांत हारूगले
गेला फाल्गुन मास , सरले चैत्राचे दिस,
ग्रीष्माचे उन घेऊनी आला वैशाख मास.
पूर्वक्षितीचा रविराज आकाशी झळकला,
तरूची हिरवी दुलई घेऊनी गेला.
पिवळ्या पिवळ्या फुलांची नक्षी रानी सजली,
प्रणयप्रर्भेचा रंग सगळीकडे उधळू लागली.
कलकलाट चालला भोर्ड्यांचा मेसात,
मोरांचा केकारव ऐकू येई रानात.
तहानलेल्या धरणीला मोठ्या मोठ्याल्या चिरा ,
तृप्त करण्या येशील वरूनिराजा रे केव्हा.
ग्रीष्माच्या वणव्यात आमराई बहरली,
पाना पाना आड आम्रकैरी दडली.
लपत छपत जाऊन कैरी पळवावी,
आंबट गोड आंब्याची चव चाखून पहावी.
असा वैशाख मास पुन्हा पुन्हा यावा ,
सुख दुःखाचा संदेश घेऊनी जावा.
निशिकांत हारुगले
कोदंडावरी प्रत्यंचा चडवूनी निघाला तो रानी
मावळ हाती तयाच्या शर तो काळ रुपी.
नयनातुनी उसळे त्याच्या अनलाच्या ज्वाला,
कार्मुकाशी करत चालला तो पारधी चाळा ,
अरण्याचे रान चालती पद ते जोरात,
मृत्त्यूदेवता चालती मागोमाग वेगात.
दृष्टास दिसतसे दृष्टच सृष्टी सारी ,
निसर्गाचे सौदर्य नच डोळा पाही.
सुंदर वेली लता बहरती रानावनात,
मधुर विहग गोडवा घुमतसे कानात.
त्याला न भान या सुंदरतेचे,
दुष्ट नयन शोधती पारध आकाशीचे .
निर्जन स्थळी थांबले चरण काळाचे,
सामोरी दिसे आम्रवृक्षी पारध द्विजाचे.
चढली प्रत्यंचा कोदंडी तीव्र शराची ,
निघाला तो तीर शिकारण्या द्विजाची .
फडफड करत कोसळला खाली द्विज,
एकच कल्लोळ माजला नभी पक्षांत.
क्रूर हास्य उमटले त्याच्या गालावरती,
पारध यशस्वी जाहले वाटले शिकारी.
भुवरूनी उसळला पुन्हा द्विज,
आयुष्य उपभोगण्या निघाला आकाशात.
पुन्हा वेधण्या प्रत्यंचा ताणली गेली तेव्हा,
सळसळत येऊनी डसाला अही पायात.
पारध करण्या आला होता तो पारधी रानी,
स्वत पारध होऊन गेला यमलोकी.
निशिकांत हारुगले
थाट पहावा मराठीचा प्रांता प्रांतातून,
अनेक उगवी बोल ते दहा कोसातून,
राहणे बाई माझे सागर शेजारात,सह्याद्रीच्या पश्चिम तिरात,
नासिक रंजन बोली ही , नथ बोले वरखाली होऊनी.
अशी आमची सुंदर कोकणची बोली,
मालवणच्या सिंधूदुग् पासून ठाणे करी.
थाट पहावा मराठीचा... ...l l
अपरांत देशातून निघालो पूर्वेच्या कडा
नांदण्या मराठी निघाली घाटाच्या देशा,
तलवारीची जात माझी मी दिसते नाजूक,
भगवी पताका फडकते कुंतल देशात,
घाटीचा हा थाट पहावा रांगड्या मुलखात,
शिवशाहीचा भगवा डोलावा सह्याद्री शिखरात.
अशी आमची सुंदर साजिरी घाटोरी बोली,
मलप्रभे पासून नांदते भीमेच्यातीरी.
उभी राहते मी हो बाई शाळूच्या रानात,
देवगिरीचा किल्ला शोभे मराठवाड्यात,
घडावा कलेचा साज बाई पैठणी शालुवरती,
अशमक खोऱ्याची आहे मी महाराणी.
अजंठा वेरूळ ची कला पहावी गोदेच्या खोऱ्यात,
अशी सुंदर साजिरी बाई मराठवाडी बोल
तूरा खोवतो मानाचा किल्ले देवगिरीवर
थाट पहावा मराठीचा... ... .ll
झुळ झुळ वाहे पाणी तापी पूर्णेचे,
केळयांची बाग बहरली जळगाव प्रांते ,
बहिणाईची गीत सांगती मराठीचा ढंग,
मराठीचे उत्तर टोक अहिराणी बोल,
तापी पूरणेच्या पाण्याचा पडावा मुक्तनगरी वळसा,
चांगदेव मुलखाचा थाट पहावा अहिरान खानदेशा.
अशी सुंदर साजिरी अहिराणी बोल,
मराठीचा तुरा खोवते बऱ्हाणपूर सीमेवर
थाट पहावा मराठीचा... ...ll
सातपुड्याच्या मुली नांदती विदर्भ खोऱ्यात
वैना वर्धाचे सुंदर खोरे चंद्रपुरात,
धानाची ती पात डोलते भंडार प्रांती,
कपाशीची बोंडे खुलती नागपूर देशी,
नांदते बाई मी रूक्मिनीच्या माहेरी,
मराठीची लाडकी लेक माय मी वऱ्हाडी.
थाट पहावा मराठीचा... ...ll
नांदते मी अपरांतपासून विदर्भ प्रदेश
कुंतल पासून थेट अश्मक देश
गावरान बोल जरी वाटती अहो आम्ही ग्रामवासी
मराठीच्या आम्ही मुली नांदतो महाराष्ट्र राज्यी
थाट पहावा मराठीचा... ...ll
निशिकांत हारुगले
तुझ्या प्रीतीने वेडी होऊन धावते रे देवा,
दर्शनाने कृतार्थ करा या वेड्या जीवा.
घेऊनी उडी सह्यद्री शिखरावरुनी,
व्हळ होऊनी नीर रूपाने आले तव चरणी,
देवा आले तव चरणी.
भीमथडीच्या तटामधुनी. उसळे मज नीर
दर्शना तुझीया आले देवा सत्यभामादेवी ,
रासलीला यमुनाजळी ,माझ्या तीरी वैष्णव मेळा,
कारे अव्हेर माझा केशवा,एकदा तरी यावे माझ्या तीरा,
करीन सेवा तुझि रे मी प्राणपणाने.
आकाडात वरुण कृपा करता,मज सव्रागा भरती येते
तूझ्या दर्शना आडवती मज तुझे हे वेडे. वैष्णव भक्त,
ही सारी रे तुझीच लीला,मी ओळखते तुझा कावा.
कितीतरी बांधणे घाला तरी नित्य कलशातूनी दर्शना
येईल माझे जल मंदिरा,
उतरतील त्या जळधारा, तव अंगावरती .
स्नान घालूनी निर चालले, भूमातेच्या उदरी,
निरोप द्यायला निघाले श्रीहरीचा भीमेच्या तीरी
असे अनोखे मिलन आपले सदैव राहावे सृष्टीमधे
करावे मजला तृप्त नित्यनेमाने ,देवा नित्यनेमाने,
निशिकांत हारुगले
लावणी गीत...
घन घन. माला दाटली नभात,
टप टप टापा टाकीत आला
वरुणीराजा अंगणात.
मृग सरला अडद्रा गेली गेला पुनर्वसु,
पुष्याच्या पावसात चिंब चिंब भीजू.
रोप उगवून साळीची बाळसे धरावं आली ,
लागण कराव जमलो आम्ही मावळ पोरी.
आम्ही घाटोरी घाटोरी सह्याद्रीच्या मुली,
रोप लावीतो साळीची तांबड्या माती मधी.
कोकण मुलखाचो राजे वरूनी चालूनी आले ,
आले हो आले, कोकण मुलखाचो राजे,
त्याने धरील फेर आभाळ माथ्याले ,
थुई थुई पाणी रानात करायले.
बसव चाले रानात, लोणी घुसळे वावरात,
हिरवी सपानं दडल आमच्या मनात.
भाद्रपदात गवर रानात खेळुदे,
हिरव्या भाताची नागफणी रानात डोलू दे.
नागफणी रानात रानात डोलेल,
रास धानाची धानाची खळ्यात रचेल.
महादेवाची देवाची कृपा होईल
आई लक्ष्मी लक्ष्मी कणगात भरेल.
निशिकांत हारुगले
